Eru áhrif geng­is­breyt­inga á verð mat- og drykkja­rvöru sam­hverf?

Innfluttar vörur mynda stóran hluta neyslukörfu heimila hér á landi og mörg aðföng til innlendrar framleiðslu eru innflutt. Breytingar á gengi krónunnar geta því haft töluverð áhrif á almenna verðlagsþróun. Mat á áhrifum gengisbreytinga á verðlag, svonefnds gengisleka (e. exchange rate pass-through), veitir innsýn í verðákvarðanir fyrirtækja og þróun verðbólgu og nýtist við efnahagsgreiningar og mótun peningastefnunnar. Mikilvægt er að slíkt mat fari fram reglulega þar sem áhrifin geta verið breytileg yfir tíma. Fyrri greiningar benda til að gengisleki hér á landi sé tiltölulega mikill en að hann hafi minnkað eftir því sem verðstöðugleiki hefur aukist. Í þessari grein er einblínt á áhrif gengis á verð mat- og drykkjarvöru og að auki kannað hvort áhrif gengisbreytinga séu samhverf, þ.e. hvort þau séu jafn mikil þegar gengi krónunnar hækkar og þegar það lækkar.

Umfang gengisleka ræðst af ýmsum þáttum, t.a.m. samkeppnisaðstæðum á innlendum mörkuðum, hlutdeild innlends kostnaðar í smásöluverði vegna dreifingar og markaðssetningar sem og trúverðugleika við stjórn peningamála, þ.e. hversu trausta kjölfestu verðbólguvæntingar hafa í verðbólgumarkmiði (sjá rammagrein VIII-1 í Peningamálum 2011/2).[1] Einnig skiptir máli hvar í hagsveiflunni gengisbreytingin verður, hver orsök hennar er og hvort hún er talin varanleg eða tímabundin. Þar sem fyrirtæki taka ákvarðanir um verðlagningu með hliðsjón af væntingum um þróun gengis hafa gengisbreytingar frekar áhrif á verðlag séu þær taldar varanlegar en ef talið er að um tímabundnar gengissveiflur sé að ræða (sjá nánari umfjöllun í Alesar Nakour, 2025).

Í ljósi þess hversu þungt innflutningur vegur í innlendri eftirspurn, bæði sem aðföng í innlenda framleiðslu og til neyslu, má ætla að gengisleki á Íslandi sé meiri en víða annars staðar. Ísland er lítið opið hagkerfi með sjálfstæðan gjaldmiðil sem ekki er notaður til verðlagningar á alþjóðlegum mörkuðum og útflytjendur til Íslands verðleggja vörur sínar fremur í erlendum gjaldmiðli en í íslenskum krónum (sjá rammagrein 2 í Peningamálum 2015/4). Fyrir vikið er verðlag hérlendis sérstaklega næmt fyrir gengissveiflum (Gunnar Hákon Unnarsson, 2024). Þórarinn G. Pétursson (2010) mat gengisleka mun meiri hér á landi en erlendis eða um 0,4 samanborið við um 0,1 að jafnaði í samanburðarlöndum. Með öðrum orðum leiddi hver 1% breyting í gengi til 0,4% breytingar í verðlagi hér á landi en 0,1% breytingar í samanburðarlöndum. Nýrri rannsókn eftir Edwards og Cabezas (2022) bendir til að gengisleki hér á landi hafi farið minnkandi á undanförnum árum samhliða bættri framkvæmd peningastefnu og traustari kjölfestu verðbólguvæntinga. Með gögnum frá árunum 2003 til 2019 og tveimur mismunandi aðferðum mátu þeir gengisleka annars vegar 0,23 og hins vegar 0,15.

Gengisleki í matvælaverði hefur til þessa ekki verið rannsakaður sérstaklega hér á landi en ætla má að hann sé meiri en í almennu verðlagi. Niðurstöður Edwards og Cabezas (2022) sýna að gengisleki er marktækt meiri fyrir vörur sem verslað er með milli landa en aðrar vörur. Gengisleki getur þannig verið afar misjafn eftir vöruflokkum og meiri eftir því sem stærri hluti af vöruframboði kemur erlendis frá. Áætlað hefur verið að um þriðjungur þeirra matvæla sem seld eru í verslunum sé innfluttur (Samkeppniseftirlitið, 2008). Að líkum má leiða að það hlutfall hafi ekki mikið breyst. Nánast öll kornvara, ávextir og stór hluti grænmetis sem selt er hér á landi er innflutt ásamt verulegu magni af unnum matvælum. Við það leggst hlutur innfluttra aðfanga til innlendrar matvælaframleiðslu. Þótt Ísland sé sjálfu sér nægt að hluta með framleiðslu á kjöti og mjólkurvörum byggir innlend matvælaframleiðsla engu að síður að stórum hluta á innfluttum aðföngum svo sem áburði og fóðri (Erla Sturludóttir o.fl., 2021). Fyrir vikið má ætla að gengisbreytingar krónunnar hafi töluverð áhrif á verð mat- og drykkjarvöru.

Hagfræðilíkön gera alla jafna ráð fyrir að gengisleki sé bæði línulegur og samhverfur. Með öðrum orðum gera líkönin ráð fyrir að gengishækkun og gengislækkun hafi jöfn en gagnstæð áhrif á verðlag og að umfang gengislekans sé í hlutfalli við stærð gengisbreytingarinnar. Í reynd þurfa áhrif gengisbreytinga þó ekki að vera samhverf. Bussière (2007) bendir t.d. á að þegar gengi evrunnar lækkaði um nær 20% frá árslokum 1999 til 2001 hafi það leitt til sambærilegrar hækkunar á innflutningsverði á evrusvæðinu og þegar gengi hennar hækkaði á ný árið 2004, og endaði nálægt fyrra gildi sínu hafi innflutningsverð aðeins lækkað um 5%.

Ýmsar ástæður kunna að vera fyrir því að gengisleki sé ósamhverfur. Fyrirtæki eru gjarnan tregari til að lækka verð en að hækka, sér í lagi þegar þau bera kostnað af verðbreytingum, og verður gengisleki þá fyrir vikið meiri við gengislækkun gjaldmiðilsins en við hækkun. Ósamhverfa í gengisleka getur einnig myndast þegar innflytjendur búa við bindandi magntakmarkanir, þ.e. þegar takmörk eru á því hve mikið innflytjendur geta aukið innflutt magn við það að gengi hækkar. Algengast er að slíkar aðstæður komi upp þegar takmarkanir eða kvótar eru á framleiðslu eða þegar erfitt er að auka framleitt magn skyndilega, eins og t.d. er raunin með margar matvörur. Einnig geta magntakmarkanir komið til þegar álag verður á aðfangakeðjur, svo sem gerðist þegar gripið var til sóttvarnarráðstafana vegna COVID-19-farsóttarinnar eða þegar allsherjarinnrás Rússlands í Úkraínu hófst. Þá getur ósamhverfa myndast þegar fyrirtæki búa við þéttofnar aðfangakeðjur eða þegar erfitt eða kostnaðarsamt er að skipta út birgjum, sér í lagi þegar innlendar staðkvæmdarvörur eru ekki fyrir hendi (sjá Alesar Nakour, 2025). Viðbrögð fyrirtækja við gengisbreytingum geta einnig ráðist af markaðsstöðu þeirra. Samkeppni og aðhald neytenda takmarka getu fyrirtækja til að hækka verð í kjölfar gengislækkunar jafnframt því sem það eykur hvata þeirra til að lækka verð þegar gengið hækkar. Fyrirtæki hafa fyrir vikið mismikið svigrúm til að bregðast við gengisþróun með ósamhverfum hætti.

Hver sem ástæðan kann að vera eru vísbendingar um að verðbreytingar íslenskra fyrirtækja í kjölfar gengisbreytinga séu ósamhverfar. Niðurstöður Þorvarðar Tjörva Ólafssonar o.fl. (2011) benda til þess að um þriðjungur fyrirtækja hækkaði verð sitt í kjölfar 30% lækkunar á gengi krónunnar árið 2008 en einungis fimmtungur þeirra lækkaði verð eftir 10% gengishækkun árið 2007. Ósamhverfa í gengisleka gæti þó hafa minnkað á undanförnum árum. Í sambærilegri könnun Aðalheiðar Ó. Guðlaugsdóttur o.fl. (2022) voru fyrirtæki líklegri til að lækka verð eftir gengishækkun á árinu 2019 en árið 2008 og stærri hluti þeirra taldi að veruleg gengislækkun þyrfti að eiga sér stað til að þau myndu hækka verð. Í sömu könnun kom fram að fyrirtæki breyttu verði á vörum sínum sjaldnar árið 2019 en þau gerðu árið 2008 enda hafði verðbólga þá verið lítil um nokkurt skeið og verðbólguvæntingar voru með tryggari kjölfestu í markmiði. Ósamhverfa í gengisleka kann því að skýrast af óvissu um þróun gengis og verðlags. Þó slík óvissa kunni að hafa minnkað benda aðrar rannsóknir benda þess að ósamhverfa í gengisleka sé enn töluverð hér á landi eins og rakið er hér á eftir.

Verð mat- og drykkjarvöru er mælt mánaðarlega af Hagstofu Íslands og birt sem undirvísitala neysluverðsvísitölunnar. Evra er notuð sem viðmiðunargjaldmiðill í greiningunni vegna vægis hennar í viðskiptum Íslands með mat- og drykkjarvöru en það var um 50% af heildarinnflutningi þess flokks árið 2024 (Alesar Nakour, 2025). Til viðbótar eru notaðar tvær skýribreytur; heimsmarkaðsverð á olíu, þar sem það hefur áhrif á bæði flutningskostnað og hrávörukostnað á heimsvísu, og launavísitala, þar sem hún fangar áhrif launabreytinga á verðlagningu í smásölu og innlendri matvælaframleiðslu. Miðað er við gagnatímabilið frá janúar 2000 til ágúst 2025.

Notuð er aðferð grenndarvörpunar (e. local projections, LP) þar sem eftirfarandi jafna er metin fyrir uppsafnaða breytingu matvælaverðs yfir h mánuði, Pₜ+ₕ - Pₜ:

Pₜ+ₕ - Pₜ = α(h) + (Ø₀(h)[1 - Dₜ] + Ø₁(h)Dₜ) X Δeₜ + γ(h)Xₜ(h) + σ(h)uₜ+ₕ(h),

þar sem Dₜ er gervibreyta skilgreind sem einn ef Δeₜ ≥ 0, þ.e. ef gengið lækkar eða er óbreytt á tímabilinu og sem núll ef Δeₜ < 0, þ.e. ef gengið hækkar, Δeₜ er gengisbreyting á tíma t, Xₜ(h) eru aðrar skýribreytur og uₜ+ₕ(h) er villuliður.[2] Rétt er að taka fram að þar sem ekki er unnið með kerfislægan skell (e. structural shock) er ekki unnt að draga ályktanir um orsakasamband heldur eru niðurstöðurnar túlkaðar sem lýsandi mat á samhengi milli breytanna.

Mynd 1 sýnir niðurstöður greiningarinnar. Áhrif gengis á verðlag eru tölfræðilega ómarktæk frá núlli ef núllið fellur innan 95% öryggisbilsins. Niðurstöðurnar sýna að lækkun á gengi krónunnar hefur skýr og varanleg áhrif til hækkunar á verðlagi mat- og drykkjarvöru. Verðlagið hækkar hratt fyrstu mánuðina eftir gengislækkun og eru áhrif hennar að fullu komin fram eftir um tíu mánuði. Gengislekinn í mat- og drykkjarvöru er metinn 0,9 og tölfræðilega marktækt frábrugðinn núlli. Með öðrum orðum hækkar matvælaverð nærri því í hlutfalli við lækkun sem verður á gengi krónunnar, þ.e. 1% lækkun á gengi krónunnar leiðir til 0,9% hækkunar á matvælaverði.

Niðurstöður um gengishækkun krónunnar benda aftur á móti til mun veikari og óstöðugri tengsla. Þótt verðlag lækki marktækt á fyrstu mánuðum eftir hækkun á gengi krónunnar eru áhrifin tímabundin og ekki eins varanleg og mikil og þau eru við gengislækkun. Heildaráhrifin nema einungis um 0,2 til lækkunar eftir þrjátíu mánuði. Talsverður munur er því á áhrifum á verðlag eftir því hvort um er að ræða gengishækkun eða -lækkun. Þvert á það sem almennt er gert ráð fyrir í hagfræðilíkönum benda niðurstöðurnar til þess að gengislækkun og gengishækkun hafi ekki jafn sterk áhrif á verðlag mat- og drykkjarvara heldur séu áhrifin kerfisbundið ósamhverf.

Greining á mánaðarlegri tíðni sýnir að einum mánuði eftir gengisbreytingu eru áhrifin þegar orðin mikil. Ákvarðanir fyrirtækja um verð eru þó ekki teknar mánaðarlega heldur getur verð tekið breytingum mun örar. Til þess að athuga hversu hratt fyrirtæki bregðast við breytingum í gengi er mögulegt að nota dagleg eindargögn um verð á mat- og drykkjarvöru. Alþýðusamband Íslands (ASÍ) hefur frá því í júní 2023 safnað daglegum verðgögnum með því að skafa heimasíður vefverslana og skrá vöruverð í helstu matvöruverslunum landsins. Úr þessum gögnum hefur verið reiknuð verðsöfnunarvísitala fyrir mat- og drykkjarvörur með sambærilegri aðferðafræði og Hagstofa Íslands beitir við útreikning á vísitölu neysluverðs (sjá nánar í Alesar Nakour o.fl., 2025).[3] Notuð eru sambærileg gögn og aðferð og við útreikninga á gengisleka á daglegri tíðni og mánaðarlegri að því undanskildu að verðsöfnunarvísitalan er notuð í stað vísitölu Hagstofunnar og launavísitalan er undanskilin þar sem launabreytingar eru ekki mældar á daglegri tíðni. Greiningin nær til tímabilsins 23. júní 2023 til 4. september 2025 og helgast af því að það er tímabilið sem gögn ASÍ ná yfir.

Á mynd 2 eru sýndar niðurstöður daglegrar greiningar þar sem fram koma uppsöfnuð áhrif 1% varanlegrar gengislækkunar og -hækkunar krónunnar á verðlag mat- og drykkjarvöru yfir þrjátíu daga tímabil ásamt 95% öryggisbilum. Þess ber sérstaklega að geta að lokadagur 30 daga spátímabilsins í daglegu greiningunni (mynd 2) endurspeglar um það bil sama tímabil og fyrsti spámánuður í mánaðarlegu greiningunni (mynd 1).

Gengislækkun krónunnar gagnvart evru hefur bæði tölfræðilega marktæk og varanleg áhrif á verðlag mat- og drykkjarvöru. Áhrifin á verðlag eru mestmegnis ómarktæk fyrstu dagana eftir gengislækkun en eftir um fimm daga byrjar verð að hækka. Eftir það magnast áhrifin og eru orðin 0,12 eftir þrjátíu daga. Önnur mynd kemur fram þegar horft er á áhrif gengishækkunar krónunnar gagnvart evru. Þó að niðurstöðurnar sýni að gengishækkun krónunnar leiði til hækkunar verðlags eru uppsöfnuð áhrif ekki tölfræðilega marktækt frábrugðið núlli yfir þetta 30 daga tímabil. Því er ekki hægt að álykta um áhrif gengishækkunar krónunnar gagnvart evru á matvælaverð fyrstu 30 dagana eftir gengisbreytingu. Eins og mynd 1 sýnir leiðir gengishækkunin hins vegar til verðlækkunar þegar lengra frá líður þótt áhrifin séu minni en af samsvarandi gengislækkun eins og áður hefur verið rakið.

Þróun matvælaverðs hér á landi virðist ráðast að miklu leyti af gengisbreytingum. Sú niðurstaða ætti ekki að koma á óvart í ljósi þess hve stór hluti matvæla hér á landi er innfluttur. Athygli vekur þó hve mikil áhrif lækkun á gengi krónunnar hefur á verð mat- og drykkjarvöru en gengislækkun um 1% veldur um 0,9% hækkun á matvælaverði að 10 mánuðum liðnum. Áhrif gengisbreytinga eru þó ekki samhverf og virðist vera sem verð mat- og drykkjarvöru taki minni breytingum við hækkun á gengi krónunnar.

Ósamhverfa í gengisleka er birtingarmynd ýmissa þátta sem varða verðmyndun og ræðst af aðstæðum á markaði og hegðun markaðsaðila. Fyrirtæki eru almennt tregari til að lækka verð en að hækka verð (Alesar Nakour, 2025, og Þorvarður Tjörvi Ólafsson o.fl., 2011) en það endurspeglar bæði rökræna viðleitni þeirra til að viðhalda framlegð sinni þegar breytingar verða á kostnaði og viðbrögð þeirra við ósamhverfri óvissu um þróun gengisins. Þegar innflutningskostnaður lækkar vegna gengishækkunar gætu fyrirtæki kosið að bíða með verðlækkanir þar til ljóst er hvort gengisbreytingin sé varanleg. Hversu mikið svigrúm fyrirtæki á samkeppnismarkaði hefur til að bíða með slíkar verðlækkanir veltur þó á því hversu kröftug eftirspurn er í þjóðarbúinu, hversu virk samkeppnin er og hve virkt aðhald neytendur veita fyrirtækjum. Samkvæmt Samkeppniseftirlitinu (2012) og Alþýðusambandi Íslands (2024) einkennist íslenskur markaður af samþjöppun og fákeppni, eins og fjallað var um í rammagrein VIII-1 í Peningamálum 2011/2. Ósamhverfa í gengisleka hér á landi getur því verið afleiðing lítillar eða óvirkrar samkeppni eða merki um að neytendur séu ekki nægilega meðvitaðir um verðbreytingar eða verðþróun. Þá getur hún einnig verið tilkomin vegna eðlis þeirrar vöru sem um ræðir og markaðsaðstæðna með þær vörur. Þá getur hún einnig endurspeglað að yfir töluverðan hluta gagnatímabilsins var nokkur umframeftirspurn í þjóðarbúinu. Erfitt er að festa fingur á nákvæmar ástæður þess að ósamhverfan sé til staðar enda geta ástæður verið ýmsar og ólíkar eftir því um hverskonar vörur er að ræða. Tilkoma nýrra eindargagna gefur vonandi færi á að ráðast í slíkar greiningar. Þá gætu slík gögn líka skapað tækifæri til að greina hvort ósamhverfan eða umfang gengislekans sé sáu af sömu stærð fyrir ólíka flokka matvöru.

[1] Þar er gerð grein fyrir helstu kenningum hagfræðinnar um hvað ræður áhrifum gengisbreytinga á verðbólgu og reynt að varpa ljósi á hver þeirra skýrir best hvernig áhrif gengisbreytinga á Íslandi eru frábrugðin því sem er í öðrum ríkjum.

[2] Nánari og ítarlegri umfjöllun um aðferðafræði má sjá hér: Jordà (2005).

[3] Í greininni er nánar fjallað um daglega verðsöfnun ASÍ og aðferðafræðina að baki verðsöfnunarvísitölunni.

Aðalheiður Ó. Guðlaugsdóttir, Karen Á. Vignisdóttir og Lilja S. Kro (2022). What a difference a decade makes: survey evidence from Icelandic firms. Seðlabanki Íslands Working Paper nr. 90.

Alesar Nakour (2025). Skafað og skakkt – Ósamhverfur gengisleki í verðgögnum sem eru sköfuð daglega. Empírísk rannsókn [lokaritgerð til bakkalárgráðu]. Skemman.

Alesar Nakour, Bjarni Geir Einarsson, Pálmar Þorsteinsson og Þorsteinn Sigurður Sveinsson (2025). Geta hátíðniverðgögn bætt verðbólguspár?  Seðlabanki Íslands.

Alþýðusamband Íslands (2024). Samkeppni í þágu samfélags – Stefna ASÍ um samkeppni og heilbrigði markaðs.

Bussière, M. (2007). Exchange rate pass-through to trade prices: The role of nonlinearities and asymmetries. European Central Bank Working Paper nr. 822.

Edwards, S., og L. Cabezas (2022). Exchange Rate Pass-Through, Monetary Policy, and Real Exchange Rates: Iceland and the 2008 Crisis. Open Economies Review, 33, 197-230.

Erla Sturludóttir, Guðni Þorvaldsson, Guðrún Helgadóttir, Ingólfur Guðnason, Jóhannes Sveinbjörnsson, Ólafur Ingi Sigurgeirsson, og Þóroddur Sveinsson (2021). Fæðuöryggi á Íslandi. Atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið.

Gunnar Hákon Unnarsson (2024). The dynamics of exchange rate pass-through in Iceland: An exploration of asymmetry and economic implications [meistararitgerð]. Viðskiptaháskólinn í Kaupmannahöfn.

Jordà, Ò. (2005). Estimation and inference of impulse responses by local projections. American Economic Review, 95, 161–182.

Samkeppniseftirlitið (2008). Viðskiptasamningar birgja og annað samstarf fyrirtækja á matvörumarkaði (Skýrsla nr. 1/2008).

Samkeppniseftirlitið (2012). Verðþróun og samkeppni á dagvörumarkaði (Rit nr. 1/2012).

Þorvarður Tjörvi Ólafsson, Ásgerður Pétursdóttir og Karen Á. Vignisdóttir (2011). Price setting in turbulent times: Survey evidence from Icelandic firms. Seðlabanki Íslands Working Paper nr. 54.

Þórarinn G. Pétursson (2010). Inflation control around the world: Why are some countries more successful than others? Í bókinni Twenty Years of Inflation Targeting: Lessons Learned and Future Prospects. Ritstjórar D. Cobham, Ø. Eitrheim, S. Gerlach og J. F. Qvigstad. Cambridge: Cambridge University Press.