Á alþjóðavettvangi hefur lengi verið viðurkennt að einstaklingar sem gegna eða hafa gegnt áhrifamiklum opinberum störfum geti í ákveðnum tilvikum aukið hættu fyrir viðkomandi á að tengjast spillingu eða misnotkun fjármuna. Ástæðan er ekki sú að slíkir einstaklingar séu líklegri en aðrir til að brjóta af sér, heldur sú að staða þeirra og áhrif geta skapað aðstæður þar sem möguleikar eru til misnotkunar, t.d. með því að hafa áhrif á ákvarðanatöku eða ráðstöfun opinberra fjármuna. Reglur sem gilda um viðskipti við þessa einstaklinga eru því settar til að stýra slíkri áhættu, auka gagnsæi og styrkja traust á fjármálakerfinu.
Alþjóðlegar reglur
Reglurnar eiga rætur að rekja til alþjóðlegra viðmiða sem sett eru af Financial Action Task Force, eða FATF, sem er alþjóðlegur samstarfsvettvangur ríkja gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. FATF leggur áherslu á að fjármálakerfið verði ekki misnotað til ólögmætrar starfsemi og að sérstök aðgát skuli höfð þegar viðskipti tengjast einstaklingum sem eru í stöðu þar sem þeir geta haft áhrif eða völd. Ísland hefur skuldbundið sig til að fylgja þessum viðmiðum, og byggjast ákvæði íslenskra laga um einstaklinga með stjórnmálaleg tengsl á alþjóðlegum skuldbindingum og evrópsku regluverki.
Áhættumiðuð nálgun
Mikilvægt er að árétta að reglurnar eru fyrirbyggjandi í eðli sínu og byggjast ekki á þeirri forsendu að einstaklingar með stjórnmálaleg tengsl tengist sjálfkrafa refsiverðri háttsemi. Þvert á móti er markmið þeirra að tryggja að fjármálafyrirtæki og aðrir tilkynningarskyldir aðilar hafi viðeigandi ferla og verklag til að greina og stýra áhættu, þar sem hún kann að vera til staðar, með sanngjörnum og hófstilltum hætti.
Einstaklingar með stjórnmálaleg tengsl eru þeir sem gegna eða hafa gegnt háttsettri opinberri stöðu, t.d. í stjórnmálum, stjórnsýslu eða hjá ríkisfyrirtækjum, auk þeirra sem eru nánir slíkum einstaklingum, s.s. makar, börn eða nánir samstarfsaðilar. Þessi skilgreining er lögbundin og samræmist alþjóðlegum viðmiðum FATF og evrópsku regluverki.
Við framkvæmd reglnanna er lögð rík áhersla á svokallaða áhættumiðaða nálgun. Hún felur í sér að tilkynningarskyldir aðilar framkvæmi áhættumat á starfsemi sinni og viðskiptasamböndum og greini í því samhengi annars vegar aðstæður þar sem meiri hætta kann að vera á peningaþvætti eða fjármögnun hryðjuverka og hins vegar aðstæður þar sem áhættan er minni. Niðurstöður þessa áhættumats eru síðan notaðar til að ákvarða hversu ítarlegar kröfur eru gerðar í hverju tilviki, bæði við upphaf viðskiptasambands og við áframhaldandi eftirlit.
Áhættumeiri stjórnmálatengsl
Ekki eru allir einstaklingar með stjórnmálaleg tengsl metnir með sama hætti. Áhættan getur verið mismunandi eftir stöðu og áhrifum viðkomandi, því ríki sem tengist viðskiptunum, hvort viðkomandi er innlendur eða erlendur og hvers konar fjármálaþjónustu er verið að veita. Almennt teljast erlendir einstaklingar með stjórnmálaleg tengsl áhættumeiri en innlendir og þeir sem sjálfir gegna háttsettri opinberri stöðu áhættumeiri en þeir sem tengjast slíkum einstaklingum. Ávallt er þó um heildstætt mat að ræða.
Mótvægisaðgerðir
Þegar viðskiptamaður telst vera einstaklingur með stjórnmálaleg tengsl gera lög ráð fyrir að tilkynningarskyldir aðilar grípi til tiltekinna viðbótaraðgerða umfram hefðbundna áreiðanleikakönnun. Þar á meðal er að fá samþykki yfirstjórnar eða annars ábyrgs aðila innan tilkynningarskylda aðilans áður en til viðskiptasambands er stofnað eða því haldið áfram. Slíkt samþykki á að koma frá aðila sem hefur næga reynslu og yfirsýn til að meta áhrif viðskiptanna á áhættusnið fyrirtækisins og skal ferlið vera skýrt og skjalfest.
Jafnframt þurfa tilkynningarskyldir aðilar að kanna uppruna fjármuna sem notaðir eru í viðskiptunum og uppruna auðs viðkomandi, það er hvernig heildareignir hans hafa orðið til. Markmiðið er að meta hvort viðskiptin séu í eðlilegum tengslum við fjárhagslega stöðu viðkomandi. Umfang þessarar könnunar fer eftir metinni áhættu. Í tilvikum þar sem áhættan er lítil getur nægt að afla upplýsinga og skilja skýringar viðskiptamanns, en þegar áhættan er meiri þarf að sannreyna upplýsingar með traustum og sjálfstæðum gögnum, svo sem skattframtölum, launaseðlum eða samningum.
Til viðbótar er gerð krafa um aukið reglubundið eftirlit með viðskiptasamböndum einstaklinga með stjórnmálaleg tengsl. Slíkt eftirlit er tíðara og umfangsmeira en almennt eftirlit en getur verið bæði sjálfvirkt og handvirkt, eftir eðli starfsemi og skipulagi tilkynningarskylds aðila. Umfang eftirlitsins á þó ávallt að endurspegla þá raunverulegu áhættu sem metin er hverju sinni og ekki ganga lengra en nauðsyn krefur.
Heildarmarkmið reglnanna er því að tryggja að tilkynningarskyldir aðilar bregðist við áhættu með markvissum og viðeigandi mótvægisaðgerðum, án þess að ganga of langt eða skapa óþarfa íþyngjandi kröfur. Með þessari nálgun er stuðlað að traustu, gagnsæju og áreiðanlegu fjármálakerfi sem nýtur trausts almennings og samræmist alþjóðlegum skuldbindingum Íslands.
Greinin birtist fyrst í ritinu Fjármálaeftirlit 2026