Fjá­r­málainnviðir

Fjármálainnviðir tengja viðskiptavini við fjármálastofnanir og þær innbyrðis, bæði beint og í gegnum markaði enda fela þeir í sér hvers kyns kerfi eða þjónustu sem sinna greiðslumiðlun, uppgjöri eða skráningu greiðslna, verðbréfa og annarra fjármálaviðskipta.

Seðlabanki Íslands hefur það hlutverk samkvæmt lögum að stuðla að virku og öruggu fjármálakerfi, þ.m.t. greiðslumiðlun í landinu og við útlönd. Í því felst meðal annars að stuðla að viðnámsþrótti greiðslumiðlunar og að til staðar séu virkar greiðsluleiðir til þess að hvers kyns viðskipti almennings, fyrirtækja og hins opinbera geti gengið hnökralaust fyrir sig.  Í því felst til að mynda að stuðla að öruggum, skilvirkum, hagkvæmum og aðgengilegum fjármálainnviðum sem styðja við fjármálastöðugleika og virkni hagkerfisins.

Seðlabankinn gegnir ýmsum hlutverkum á þessu sviði. Hann er eigandi, rekstraraðili og þjónustuveitandi tiltekinna fjármálainnviða, hefur yfirsýn með kerfislega mikilvægum innviðum og stuðlar að framþróun, samvinnu og stöðlun í greiðslumiðlun.

Seðlabankinn setur stefnur sem taka til fjármálainnviða og hlutverks og framkvæmdar bankans á því sviði:

Kerfislega mikilvægir innviðir skiptast í grunninnviði og kjarnainnviði fjármálakerfisins, og eru þess eðlis að starfsemi þeirra getur haft áhrif á fjármálastöðugleika. Með því er ekki einungis átt við upplýsingakerfi eða hugbúnaðarlausnir, heldur alla umgjörð sem viðkemur rekstri þessara fjármálainnviða, t.d. samninga, viðeigandi reglur, aðferðafræði og verkferla sem að baki liggja. Skilgreiningu þessara innviða og viðmið Seðlabankans í þessum efnum má finna í reglum Seðlabankans nr. 1391/2025 um yfirsýn með kerfislega mikilvægum innviðum.

Ófullnægjandi öryggi og skilvirkni í rekstri kerfislega mikilvægra fjármálainnviða getur valdið keðjuverkun milli þátttakenda og markaða. Virk og traust áhættustýring slíkra fjármálainnviða er afar mikilvæg enda geta áföll sem tengjast rekstri þeirra haft veruleg neikvæð efnahagsleg og samfélagsleg áhrif. Í nútíma hagkerfum og á fjármálamörkuðum þykir því viðeigandi að gera ríkar kröfur til kerfislega mikilvægra fjármálainnviða um fagleg vinnubrögð og rekstrarfyrirkomulag, svo og að fela yfirvöldum að veita slíkum rekstri virkt aðhald með það einkum að markmiði að lágmarka mögulega kerfisáhættu.

Fjármálastöðugleikanefnd Seðlabanka Íslands ákveður hvaða eftirlitsskyldir aðilar, innviðir og markaðir skulu teljast kerfislega mikilvægir og þess eðlis að starfsemi þeirra geti haft árif á fjármálastöðugleika. Kerfislega mikilvægir innviðir skiptast í grunninnviði fjármálakerfisins og kjarnainnviði fjármálakerfisins.

Grunninnviðir eru metnir út frá eftirtöldum viðmiðum:

• Hvort þeir gegna lykilhlutverki við jöfnun og uppgjör greiðslna og skráningu á fjármunum og öðrum fjárhagslegum verðmætum, s.s. verðbréfum
• Mikilvægi notenda innviða, s.s. fjöldi, stærð eða markaðshlutdeild
• Mikilvægi með tilliti til miðlunar peningastefnu og varðveislu fjármálastöðugleika
• Mikilvægi fyrir raunhagkerfið
• Færslufjöldi og velta
• Burðir annarra kerfa eða þjónustu til að taka við ef á reynir (staðgengdarmöguleikar)
• Tengsl við aðra fjármálainnviði og möguleikar á smitáhrifum
• Tilgangur innviðanna og notkun þeirra
• Afleiðingar þjónusturofs og kerfisbilana, t.d. fyrir stjórnvöld, stofnanir, fyrirtæki og almenning

Markmið Seðlabankans er að grunninnviðir séu reknir þannig að þeir styðji við greiðslumiðlun, uppgjör og fjármálastöðugleika á hverjum tíma. Í því felst að þeir þurfa að vera áreiðanlegir, standast kröfur um rekstraröryggi og geta brugðist við breyttum aðstæðum og áhættu.

Markmiðið er að grunninnviðir standist bæði alþjóðlegar og innlendar kröfur. Þær helstu eru kjarnareglur BIS/IOSCO fyrir kerfislega mikilvæg greiðslukerfi, lög og tilskipanir Evrópusambandsins á sviði greiðslumiðlunar og verðbréfauppgjörs, auk íslenskra laga og reglna. Umrædd kerfi skulu vera gagnsæ, skilvirk og örugg og skal uppbygging kerfanna taka mið af því að þeim er ætlað að stuðla að fjármálastöðugleika.

Grunninnviðir geta haft sérstöðu samkvæmt lögum nr. 90/1999, um öryggi fyrirmæla í greiðslukerfum og verðbréfauppgjörskerfum. Markmið þeirra laga er að tryggja öryggi í uppgjöri viðskipta í greiðslukerfum og verðbréfauppgjörskerfum. Seðlabankinn gerir tillögu til ráðherra um þau kerfi sem hann telur að fullnægi ákvæðum laganna. Ráðherra tilkynnir Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) hvaða kerfi njóta viðurkenningar hér á landi samkvæmt lögunum.

Kjarnainnviðir eru metnir út frá eftirtöldum viðmiðum:

• Færslufjöldi og velta.
• Burðir annarra kerfa eða þjónustu til að taka við ef á reynir (staðgengdarmöguleikar).
• Tengsl við aðra fjármálainnviði og möguleikar á smitáhrifum.
• Tilgangur innviðanna og notkun þeirra.
• Afleiðingar þjónusturofs og kerfisbilana, t.d. fyrir stjórnvöld, stofnanir, fyrirtæki og almenning.

Seðlabanki Íslands hefur yfirsýn með rekstrarumgjörð innviða greiðslumiðlunar sem geta haft áhrif á fjármálastöðugleika. Hlutverk yfirsýnar með kerfislega mikilvægum fjármálainnviðum felst meðal annars í að:

• Hafa reglulegt eftirlit með virkni og rekstraröryggi kerfislega mikilvægra innviða, þ.m.t. á grundvelli áhættumats
• Meta öryggi og virkni kerfislega mikilvægra innviða á grundvelli alþjóðlegra staðla
• Ef ástæða þykir til að gera tillögur að úrbótum til rekstraraðila viðkomandi innviða eða leggja til breytingar á umgjörð og/eða rekstrarumhverfi kerfislega mikilvægra innviða

Nánar er fjallað um hlutverk yfirsýnar í Stefnu Seðlabanka Íslands um yfirsýn með fjármálainnviðum.

Mikil gróska hefur verið í þróun greiðslumiðlunar á undanförnum árum. Nýir greiðslumiðlar hafa komið til sögunnar og notkun reiðufjár hefur minnkað. Seðlabankinn stuðlar að framþróun í greiðslumiðlun með því að fylgjast með alþjóðlegri þróun, styðja við samvinnu markaðsaðila, hvetja til stöðlunar í fjármálainnviðum og taka þátt í stefnumótun og umræðum um framþróun greiðslumiðlunar.

Með fjártækni er átt við hvers kyns nýsköpun í fjármálaþjónustu sem byggist á tækni og leitt getur til nýrra viðskiptalíkana, hugbúnaðar, ferla eða vara í greiðsluþjónustu og haft áhrif á fjármálamarkaði og stofnanir og það hvernig fjármálaþjónusta er veitt.

Seðlabankinn fylgist náið með þróun fjártækni og tengdri starfsemi bæði hér á landi og erlendis, þ.m.t. þáttum sem snúa að þróun eftirlits og yfirsýnar vegna nýrrar starfsemi á  sviði fjártækni og mótar eftir atvikum tillögur á þessum sviðum. Bankinn rekur þjónustuborð fyrir fjártækni fyrir þá sem kunna að hafa spurningar um leyfisveitingar og/eða eftirlit á fjármálamarkaði vegna fjártækni. Þeir sem leita til þjónustuborðsins fylla út gátlista um starfsemina og sérfræðingar bankans greina hvort leyfi þurfi fyrir þá starfsemi sem um ræðir.

Seðlabankinn á aðild að Norrænu nýsköpunarmiðstöðinni (BIS Innovation Hub) sem Alþjóðagreiðslubankinn (Bank of International Settlements) setti á fót. Bankinn á einnig aðild að Fjártækniklasanum og hefur tekið þátt í kynningum og viðburðum á hans vegum.

Seðlabankarafeyri (e. central bank digital currency) er rafræn útgáfa seðlabanka á gjaldmiðli viðkomandi ríkis. Markmið slíkrar útgáfu er að gera seðlabankafé aðgengilegt almenningi með stafrænum hætti, en hingað til hefur almenningur aðeins getað notað seðlabankafé í formi seðla og myntar.

Vinna bankans í tengslum við hugsanlega útgáfu seðlabankarafeyris hefur fram til þessa einkum beinst að því að afla þekkingar á viðfangsefninu, fylgjast með og kortleggja tilraunir annarra seðlabanka og alþjóðastofnana. Er sú vinna mikilvægur þáttur í því að undirbúa mögulega ákvörðun um útgáfu seðlabankarafeyris hér á landi og hvernig yrði staðið að henni ef af yrði. Undirbúningurinn felst jafnframt í því að eiga samtal um kosti og galla útgáfu við stjórnvöld, fyrirtæki, samtök og almenning.

Ekki hefur verið tekin ákvörðun af hálfu Seðlabankans um útgáfu seðlabankarafeyris hér á landi. Bankinn hefur gefið út þrjú rit um viðfangsefnið:

• Rafevran og áhrif hennar á Íslandi (2025)
• Seðlabankarafeyrir (2023)
• Rafkróna? Áfangaskýrsla (2018)

Norræna Nýsköpunarmiðstöðin (BIS Innovation Hub) er alþjóðlegur samstarfsvettvangur sem Seðlabankinn tekur þátt í. Hún var stofnuð af Alþjóðagreiðslubankanum (Bank for International Settlements, BIS) og hlutverk hennar er að vera vettvangur fyrir nýsköpun í fjártækni, rannsóknir á straumum og stefnum í fjártækni sem hafa þýðingu fyrir starfsemi seðlabanka, auk þess að efla alþjóðlegt samstarf sem miðar að því að bæta virkni alþjóðlega fjármálakerfisins.

Seðlabanki Íslands á aðild að Norrænu nýsköðunarmiðstöð BIS í Stokkhólmi ásamt seðlabönkum Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar. Miðstöðin hefur unnið að verkefnum sem  snúa meðal annars að seðlabankarafeyri, næstu kynslóð greiðslukerfa, netöryggi og öðrum þáttum fjármálainnviða og fjártækni. Þátttaka í samstarfinu styður við þekkingaröflun Seðlabankans, eykur innsýn í þróun fjármálainnviða erlendis og nýtist við stefnumótun og mat á framtíðarinnviðum í greiðslumiðlun.

Fleiri miðstöðvar á vegum Alþjóðagreiðslubankans eru starfræktar á öðrum svæðum, s.s. í Evrópu, Asíu og Norður-Ameríku, þar sem seðlabankar vinna saman að tilraunaverkefnum og rannsóknum. Norræna miðstöðin er sem fyrr segir staðsett í Stokkhólmi og leggur Seðlabankinn henni til starfsmann.