Fjá­r­mögn­un gereyðing­a­rvopna

Fjármögnun gereyðingarvopna er öflun fjár, hvort sem er beint eða óbeint, í þeim tilgangi eða með vitneskju um að nota eigi það í heild eða að hluta til þróunar, framleiðslu, öflunar, söfnunar, notkunar, útvegunar, eignarhalds, flutnings, miðlunar, viðskipta með eða vörslu á gereyðingarvopnum í andstöðu við alþjóðlegar þvingunaraðgerðir, sbr. lög nr. 68/2023 um framkvæmd alþjóðlegra þvingunaraðgerða og frystingu fjármuna.

Gereyðingarvopn eru vopn sem geta valdið gríðarlegum skaða og eyðileggingu. Þau eru skilgreind sem kjarna-, efna-, sýkla- eða eiturvopn, ásamt burðarkerfum fyrir slík vopn. Þá er útbreiðsla gereyðingarvopna alvarleg ógn við alþjóðlegt öryggi. Þeir sem stunda útbreiðslu gereyðingarvopna reiða sig á að geta fjármagnað þessa starfsemi, meðal annars með því að fá aðgang að fjármálakerfinu, stunda ólögleg viðskipti og nýta sér alþjóðlegar viðskiptaleiðir.

Fjármögnun gereyðingarvopna er ólögleg og alþjóðasamfélagið hefur sett reglur og þvingunaraðgerðir til að hindra slíka starfsemi. Sjá nánari upplýsingar á síðunni Alþjóðlegar þvingunaraðgerðir.

Margt er sameiginlegt með áhættu tengdri peningaþvætti og áhættu tengdri fjármögnun gereyðingarvopna. Líkt og peningaþvætti getur fjármögnun gereyðingarvopna verið afrakstur af brotastarfsemi, til dæmis ólögmætur ávinningur af frumbrotum peningaþvættis eins og fíkniefna- og auðgunarbrotum. Auk þess geta bæði peningaþvætti og fjármögnun gereyðingarvopna tengst skipulagðri brotastarfsemi.

Ólíkt peningaþvætti, þar sem markmiðið er að fela uppruna ólögmætra fjármuna, getur fjármögnun gereyðingarvopna einnig átt við um fjármuni sem aflað er með lögmætum hætti, sem eru nýttir í ólögmætum tilgangi. Þessi munur hefur áhrif á það hvernig eftirliti skuli háttað en tilkynningarskyldir aðilar þurfa að taka mið af áhættu tengdri peningaþvætti, fjármögnun hryðjuverka og gereyðingarvopna í starfsemi sinni.

Fjármögnun gereyðingarvopna er oft hulin í lögmætum færslum og því er mikilvægt að rýna í samhengi færslna, tilgang og mynstur þeirra.

Tilkynningarskyldir aðilar bera ákveðnar skyldur við eftirlit með viðskiptamönnum og raunverulegum eigendum, sbr. 10 og 13. gr. laga nr. 68/2023 um framkvæmd alþjóðlegra þvingunaraðgerða og frystingu fjármuna. Þeir skulu skima viðskiptamenn og raunverulega eigendur gagnvart þvingunarlistum í upphafi viðskipta og reglulega á meðan samningssambandið varir.

Í áhættumati á starfsemi tilkynningarskylds aðila skal einnig leggja sérstakt mat á áhættu í tengslum við fjármögnun hryðjuverka og gereyðingarvopna. Þá gætu breytingar á áhættumati vegna fjármögnunar hryðjuverka og gereyðingarvopna átt sér stað umfram reglulega uppfærslu á áhættumati vegna aðgerða gegn peningaþvætti. Þörf fyrir uppfærslu getur til dæmis verið vegna atburða og átaka á alþjóðavettvangi.

Hvað varðar áhættumat á fjármögnun gereyðingarvopna sérstaklega þá er því í grunninn ætlað að meta hættu á því að starfsemin sé notuð til að reyna að brjóta þvingunaraðgerðir eða sniðganga þær með einhverjum hætti. Í þessu samhengi skiptir ekki einungis máli umfang eða fjárhæðir, heldur einnig hegðun, viðskiptamynstur og tengslanet aðila. Áhættumatið þarf að taka mið af þeim þvingunaraðgerðum sem eru í gildi hverju sinni og fela í sér mat á eðli þeirra, líkum á brotum eða sniðgöngu og mögulegum áhrifum slíkra brota. Þá þarf að meta hvernig þessi áhætta birtist í helstu áhættuþáttum, svo sem landfræðilegri áhættu, viðskiptamannaáhættu, þar á meðal með hliðsjón af tengslum við ríki, aðila eða starfsemi sem kunna að lúta þvingunaraðgerðum.

Þá er í 6. mgr. 13. gr. laga nr. 68/2023 kveðið á um að tilkynningarskyldir aðilar skuli bera kennsl á og meta hættu á fjármögnun gereyðingarvopna í starfsemi sinni, samningssamböndum og einstökum viðskiptum í áhættumati sem taka skal mið af stærð, eðli, umfangi og margbreytileika í starfsemi tilkynningarskylda aðilans. Áhættumatið skal vera skriflegt og innihalda heildstæða greiningu og m.a. taka mið af niðurstöðu áhættumats stjórnvalda á fjármögnun gereyðingarvopna skv. 4. gr. laga nr. 140/2018.

Sjá nánari umfjöllun hér um aðgerðir tilkynningarskyldra aðila.

• Áhættumat á fjármögnun gereyðingarvopna
• Alþjóðlegar þvingunaraðgerðir
• Upplýsingasíða utanríkisráðuneytisins um þvingunaraðgerðir
• FATF Report: Complex Proliferation Financing and Sanctions Evasion Schemes
• FATF Guidance on counter proliferation financing
• Fræðsluefni um aðgerðir tilkynningarskyldra aðila gegn fjármögnun hryðjuverka og gereyðingarvopna